Wkłucia obwodowe i centralne to codzienność w szpitalach, przychodniach, ambulatoriach, hospicjach oraz zespołach ratownictwa medycznego. Ich założenie to jednak tylko pierwszy etap, równie ważna jest prawidłowa troska o miejsce dostępu naczyniowego. Sprawdź, jak powinna wyglądać pielęgnacja wkłucia centralnego i obwodowego, zgodnie z najnowszymi zaleceniami i aktualną wiedzą medyczną.
Spis treści
- Pielęgnacja wkłuć centralnych i obwodowych – aktualne zalecenia i dobre praktyki
- Wkłucie obwodowe a centralne – rodzaje dostępów dożylnych
- Dlaczego prawidłowa pielęgnacja wkłucia jest kluczowa?
- Pielęgnacja wkłuć obwodowych i centralnych
- Wykaz źródeł
Wkłucie obwodowe a centralne – rodzaje dostępów dożylnych
Wkłucie obwodowe, czyli kaniulacja żył obwodowych, to najczęściej stosowany w praktyce klinicznej dostęp naczyniowy.[1] Procedura polega na wprowadzaniu cewnika (wenflonu) do wnętrza żyły powierzchniowej z pomocą igły.[2] Preferowane miejsce jego założenia to kończyna górna[[3]], w szczególności żyły grzbietu ręki lub przedramienia.[1] Wkłucie centralne wymaga wprowadzenia cewnika do dużej centralnej żyły, np. podobojczykowej.[3] Korzysta się z niego głównie w sytuacji przeciwwskazań do wkłucia obwodowego, m.in. przewidywana długotrwała terapia dożylna, podawanie leków drażniących naczynia krwionośne (np. cytostatyki).[4]
Dlaczego prawidłowa pielęgnacja wkłucia jest kluczowa?
Choć dostępy naczyniowe są powszechne w leczeniu, jako procedura inwazyjna z przerwaniem ciągłości skóry, nieodłącznie wiążą się z ryzykiem zakażenia odcewnikowego.[2] Można je jednak zminimalizować, stosując właściwe procedury. Obejmują one nie tylko prawidłowe założenie dostępu, ale również jego właściwą pielęgnację.[2,3]
Pielęgnacja wkłuć obwodowych i centralnych
Przed każdym kontaktem z wkłuciem oraz po jego zakończeniu należy starannie umyć ręce wodą z mydłem lub użyć środka do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu.[3,5] W przypadku wkłuć obwodowych dopuszcza się czyste rękawiczki niesterylne. Korzystając z nich nie można jednak dotykać skóry po naniesieniu środka antyseptycznego.[3,6] Podczas obsługi wkłucia centralnego obowiązują jałowe rękawiczki albo technika bezdotykowa z użyciem sterylnych narzędzi.[4]
Dezynfekcja skóry podczas zmiany opatrunku
Do dezynfekcji skóry podczas zmiany opatrunku z wkłuciem obwodowym Polskie Stowarzyszenie Pielęgniarek Epidemiologicznych (PSPE) zaleca preparaty zawierające 70% alkoholu.[6] Z kolei eksperci Grupy Roboczej Bezpieczny Dostęp Naczyniowy (GRBDN) rekomendują 2% roztwór glukonianu chlorheksydyny w 70% alkoholu izopropylowym.[1]
W przypadku wkłuć centralnych możliwe do zastosowania środki to roztwory alkoholowe z dodatkiem chlorheksydyny lub oktenidyny (PSPE)[2] lub preparaty z chlorheksydyną w stężeniu powyżej 0,5% w podłożu alkoholowym (Centers for Disease Control and Prevention, CDC). Alternatywą może być jodyna, jodofor lub 70‑procentowy alkohol.[3] Rekomendacje GRBDN są zbliżone i wskazują na zastosowanie 2% roztworu glukonianu chlorheksydyny w 70% alkoholu izopropylowym lub jodopowidonu w alkoholu w sytuacji przeciwwskazań do użycia chlorheksydyny.[1]
Wybór opatrunku – z gazy czy półprzepuszczalny?
W codziennej praktyce klinicznej do mocowania obwodowych cewników dożylnych wykorzystać można zarówno opatrunki z gazy, jak i półprzepuszczalne. Kluczowe jest ustalenie, czy któryś z nich lepiej zabezpiecza miejsce wkłucia, ograniczając konieczność jego wymiany (np. z powodu zakażenia rany, przemieszczenia cewnika). Z systematycznego przeglądu Cochrane z 2017 roku wynika, że w świetle dostępnych danych żaden typ opatrunku nie wyróżnia się jako wyraźnie skuteczniejszy.[7] Daje to możliwość wyboru obu, na co wskazują również wytyczne amerykańskiego CDC[3] oraz polskie opracowania PSPE.[2]
Przezroczyste, półprzepuszczalne opatrunki foliowe mają jednak swoje zalety, m.in. pozwalają stale obserwować miejsce wkłucia i oceniać ból uciskowy bez zdejmowania opatrunku. Z tego względu PSPE [2,6] i GRBDN[1] rekomenduje ich użycie w pierwszej kolejności, zwłaszcza w dostępie centralnym.[2] Wybór opatrunku z gazy może być zasadny, gdy pacjent intensywnie się poci lub gdy w miejscu wkłucia występuje krwawienie bądź sączenie.[3]
Opatrunki specjalistyczne z chlorheksydyną
PSEP zaleca opatrunki zawierające glukonian chlorheksydyny u dorosłych pacjentów z wysokim ryzykiem zakażenia odcewnikowego. Wskazane są także w sytuacjach, gdy pomimo wdrożenia innych metod profilaktyki, w ośrodku utrzymuje się wysoki odsetek zakażeń.[2,6] Dodatkowo GRBDN rekomenduje opatrunki specjalistyczne z chlorheksydyną w wkłuciach centralnych, jeśli do dezynfekcji nie użyto preparatów z tym środkiem.[1]
Jak często zmieniać opatrunek?
Opatrunek należy zmieniać w razie potrzeby, czyli za każdym razem, gdy stanie się mokry, zabrudzony, odklei się lub gdy konieczne jest obejrzenie miejsca wprowadzenia kaniuli (w przypadku opatrunków z gazy).[1,3]
Zalecenia dotyczące rutynowej wymiany opatrunków nie są jednolite. Zgodnie z Rekomendacjami Ekspertów GRBDN opatrunki gazowe powinny być zmieniane co 24 godziny, natomiast przezroczyste, półprzepuszczalne opatrunki poliuretanowe co 7 dni.[1] CDC wskazuje na wymianę opatrunków z gazy co 2 dni i, podobnie jak wcześniej, opatrunków foliowych półprzezroczystych co 7 dni (z wyłączeniem pacjentów pediatrycznych).[3] PSPE natomiast rekomenduje zmianę opatrunków z gazy co 3 dni, przy zachowaniu tego samego 7-dniowego odstępu dla opatrunków foliowych. Dla opatrunków z chlorheksydyną obowiązują te same zasady jak dla foliowych opatrunków półprzepuszczalnych.[2]
Jak często zmieniać kaniulę?
PSPE oraz GRBDN wskazują, aby usunąć kaniulę jak najwcześniej, gdy przestaje być potrzebna.[1,2] Ponadto powinno się ją zmienić na nową w przypadku zauważenia objawów powikłania, np. zapalenia żyły.[6] W odniesieniu do planowej wymiany, wcześniejsze wytyczne PSPE sugerowały rutynową wymianę kaniuli obwodowej u dorosłych co 72-96 godzin (z wyłączeniem pacjentów pediatrycznych).[2] Obecnie dostępne dane przemawiają za przeprowadzaniem jej wtedy, gdy to klinicznie uzasadnione (np. niedrożność kaniuli, objawy zakażenia odcewnikowego).[1,2]
Monitorowanie i ocena miejsca wkłucia
We wszystkich przytaczanych zaleceniach pojawia się rekomendacja, aby co najmniej raz dziennie wykonać ocenę wizualną i palpacyjną miejsca wkłucia pod kątem oznak infekcji. Do tego dochodzi sprawdzenie, czy kaniula jest stabilnie umocowana i nie porusza się w żyle.[1,3,6] Aby utrzymać przepływ informacji pomiędzy zmianami personelu medycznego, w dokumentacji należy odnotować datę założenia wkłucia oraz daty zmiany opatrunków (nie powinno ich zapisywać bezpośrednio na opatrunku).[1]
Prawidłowe postępowanie z portami i łącznikami
Podczas każdej manipulacji związanej z dostępem do linii naczyniowych obowiązuje przestrzeganie zasad aseptyki, stosowanie jałowych korków lub łączników z zaworami, a także sterylnych narzędzi mających bezpośredni kontakt z nimi.[2] Port (w tym nasadki cewnika, łączniki bezigłowe) należy dezynfekować każdorazowo podczas ich używania poprzez energiczne pocieranie przez co najmniej 15 sekund odpowiednim środkiem antyseptycznym (70% alkoholem izopropylowym, glukonianem chlorheksydyny na bazie alkoholu).[1,3,6]
Wykaz źródeł
[1] Latos M, et al.: Bezpieczny dostęp naczyniowy. Rekomendacje Ekspertów Grupy Roboczej Bezpieczny Dostęp Naczyniowy. European Journal of Infusion Nursing 2024;1(1):A1. 2024
[2] Polskie Stowarzyszenie Pielęgniarek Epidemiologicznych. Zapobieganie zakażeniom związanym z cewnikami donaczyniowymi. 2018
[3] O'Grady NP, et al. Healthcare Infection Control Practices Advisory Committee (HICPAC). Guidelines for the prevention of intravascular catheter-related infections. Clin Infect Dis. 2011 May;52(9):e162-93 [last update: July 2017]
[4] Ball M, Singh A. Care of a Central Line. [Updated 2023 Jul 31]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564398/
[5] WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care. Geneva: World Health Organization. 2009
[6] Polskie Stowarzyszenie Pielęgniarek Epidemiologicznych. Zestaw podstawowych wymogów pielęgnacji wkłucia centralnego i obwodowego. Materiały szkoleniowe dla pielęgniarek i położnych epidemiologicznych. 2012
[7] Marsh N, Webster J, Mihala G, Rickard CM. Devices and dressings to secure peripheral venous catheters: A Cochrane systematic review and meta-analysis. Int J Nurs Stud. 2017 Feb;67:12-19
Zaloguj przez Facebooka
Zaloguj przez Google